Τα παιδιά και τα ζώα συντροφιάς φαίνεται να έχουν μια φυσική “σχέση” μεταξύ τους. Τα περισσότερα παιδιά επιθυμούν να έχουν επαφή με τα δικά τους ζώα συντροφιάς ή τουλάχιστον επιδεικνύουν ενδιαφέρον για αλληλεπίδραση με τα ζώα γενικά. Η διαβίωση με ζώα συντροφιάς ή η αλληλεπίδραση με αυτά μπορεί να έχει ψυχοκοινωνικό, νευροβιολογικό ή  θεραπευτικό αντίκτυπο στα τυπικά αναπτυσσόμενα παιδιά και ανηλίκους, καθώς και σε αυτά με διαφορετικές και ειδικές ανάγκες.

Μία από τις σημαντικότερες έννοιες στη μελέτη της “σχέσης” του ανθρώπου με τα ζώα αποτελεί ο όρος του δεσμού, ο οποίος τοποθετείται την περίοδο της εξημέρωσης των διαφόρων ειδών. Η ισχύς του δεσμού επέτρεψε στα ζώα από κατοικίδια, να θεωρούνται μέλη της οικογένειας του ατόμου. Σύμφωνα με την Αμερικανική Κτηνιατρική Εταιρία «ο δεσμός μεταξύ ανθρώπου και ζώου είναι μια αμφίδρομα ωφέλιμη και δυναμική σχέση, που επηρεάζεται από συμπεριφορές απαραίτητες για την υγεία και την ευεξία και των δύο. Αυτή συμπεριλαμβάνει, αλλά δεν περιορίζεται, συναισθηματικές, ψυχολογικές και σωματικές αλληλεπιδράσεις ανθρώπων, ζώων και περιβάλλοντος».

Υπάρχουν τρεις κύριες θεωρίες όσον αφορά την εμπέδωση του δεσμού ανθρώπου-ζώων, γνωστές ως:

1. Η βιοφιλική υπόθεση, σύμφωνα με την οποία η σχέση ανθρώπου-ζώων υποκινείται από ανάγκες επιβίωσης, βοήθεια στην απόκτηση τροφής και ασφάλειας, προκαλώντας και δημιουργώντας ενστικτώδη δεσμό.
2. Η θεωρία της κοινωνικής υποστήριξης, σύμφωνα με την οποία τα ζώα είναι πηγή κοινωνικής υποστήριξης και συντροφιάς, στοιχεία απαραίτητα για την ανθρώπινη ευημερία. Οι άνθρωποι δηλαδή χρειάζονται άλλους για να επιβιώσουν. Από αυτή την άποψη τα ζώα είναι μέλη της ανθρώπινης κοινωνίας και είναι σημαντικά στην ανθρώπινη ψυχολογική ευεξία.
3. Η θεωρία της ατομικής ψυχολογίας, όπου το ζώο δίνει την αίσθηση στον άνθρωπο, της συνοχής, της υποστήριξης και της στήριξης της προσωπικότητας του. Το ζώο επεμβαίνει στην προσωπική ατομική ψυχολογία και από μόνο του δημιουργεί και καλλιεργεί ανθρώπινη προσωπικότητα.

Η σχέση του ανθρώπου με τα ζώα, όπως προαναφέρθηκε, έχει ξεπεράσει τα στενά όρια της χρησιμότητας για την επιβίωση. Στη σύγχρονη εποχή ο άνθρωπος εξακολουθεί να επωφελείται από τη συνύπαρξη με τα άλλα μέλη της πανίδας, χρησιμοποιώντας ορισμένα από αυτά για “θεραπευτικούς” σκοπούς. Η παρέμβαση με τη βοήθεια ζώων σύμφωνα με τη Delta Society (μία από τις μεγαλύτερες μη κερδοσκοπικές οργανώσεις για τη θεραπεία με ζώα στην Αμερική) ορίζεται ως «η κατευθυνόμενη παρέμβαση κατά την οποία ένα ζώο που πληροί συγκεκριμένα κριτήρια, αποτελεί μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας». Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει ειδικά εκπαιδευμένα ζώα και επαγγελματίες που εργάζονται ως συνθεραπευτές. Η παρέμβαση μέσω ζώων εστιάζεται στη βελτίωση της ανθρώπινης σωματικής, νοητικής, συναισθηματικής και κοινωνικής λειτουργίας και για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούνται σκύλοι, γάτες, άλογα, γαϊδούρια, δελφίνια, πουλιά, ψάρια, ινδικά χοιρίδια και κουνέλια. Ο ρόλος των ζώων στο θεραπευτικό πλαίσιο περιγράφεται από τα οφέλη που έχουν τα κατοικίδια στον άνθρωπο. Επιπρόσθετα όμως, μπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτες για τη συζήτηση μεταξύ του επιστήμονα υγείας και του ωφελούμενου. Επίσης, η παρουσία τους συνεισφέρει ώστε το μέρος όπου πραγματοποιείται η παρέμβαση να φαίνεται λιγότερο απειλητικό και περισσότερο δελεαστικό, αφού τα περιβάλλοντα που εμπλέκουν ζώα είναι περισσότερο φιλικά και άνετα σε νέους ωφελούμενους, προσφέροντας την αίσθηση ασφάλειας και ζεστασιάς.

Κοινός τόπος μεταξύ των παιδοψυχολόγων είναι ότι η προσωπική, κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών είναι σημαντικοί παράγοντες όχι μόνο για την ψυχική υγεία αλλά και για την σωματική ανάπτυξη αυτών. Τα παιδιά που νιώθουν ανία, μοναξιά ή λύπη, εμφανίζουν μία τάση να έρθουν σε αλληλεπίδραση με τα κατοικίδιά τους. Η επαφή και η ασχολία με τα κατοικίδια θεωρούνται ως “φυσικό καταπραϋντικό” για την διατήρηση της συναισθηματικής ομοιόστασης των παιδιών. Τα παιδιά εμφανίζονται να προστρέχουν στα κατοικίδιά τους στην προσπάθειά τους να νιώσουν άνεση και σιγουριά. Έτσι οι σκύλοι συνεισφέρουν θετικά στη συνολική διαδικασία ανάπτυξης των παιδιών.

Η κοινωνική συναναστροφή μεταξύ των παιδιών, θεωρείται ως μία από τις πλέον  απαραίτητες διαδικασίες που συμβάλουν στην υγιή ψυχική ανάπτυξη των παιδιών. Το παιχνίδι παρέχει το έδαφος για θετική αλληλεπίδραση με άλλους, και έτσι διευκολύνει την κοινωνική υγειά, ενώ παράλληλα μειώνει το άγχος και προωθεί ισορροπία στις διάφορες δραστηριότητες των παιδιών. Σχετικά ευρήματα ερευνών υποστηρίζουν ότι τα κατοικίδια λειτουργούν ως κοινωνικά “λιπαντικά” που προωθούν και αυξάνουν την κοινωνική συναναστροφή μεταξύ των παιδιών. Τα παιδιά θεωρούν τα κατοικίδιά τους ως πολύτιμους βοηθούς στο να δημιουργούν καινούργιους φίλους. Τα κατοικίδια “σπάνε τον πάγο” στην όλη διαδικασία προσέγγισης και συναναστροφής με άλλα παιδιά, προσφέροντας και ενισχύοντας τις ευκαιρίες για κοινωνική ενσωμάτωση.

Επιπλέον τα κατοικίδια φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο στο να βοηθούν τα παιδιά να αντιλαμβάνονται τις έννοιες της ενσυναίσθησης και να ενεργούν με αυτή αργότερα στη ζωή τους. Έρευνες έχουν δείξει ότι όταν τα παιδιά είναι υπεύθυνα για ένα κατοικίδιο, προσπαθούν να καταλαβαίνουν και να νοιάζονται για το πως αισθάνεται.   Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τα παιδιά να δείχνουν ενσυναίσθηση απέναντι στους συνανθρώπους τους κατά τη διάρκεια της ενηλικίωσης.

Τέλος, έχει παρατηρηθεί ότι όταν τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τα ζώα, σημειώνεται βελτίωση στην ικανότητα τους να αφομοιώσουν μία διαδικασία μάθησης. Οι σκύλοι, ως τετράποδοι βοηθοί, ενισχύουν την αίσθηση υπευθυνότητας του παιδιού και  αυξάνουν την αυτοπεποίθησή του, βελτιώνοντας τελικά την αυτοεκτίμηση και τη διαδικασία της σκέψης κατά τη διαδικασία μάθησης.

Με γνώμονα τις ανωτέρω θετικές επιδράσεις του δεσμού ζώων – παιδιών,  η αλληλεπίδραση παιδιών τυπικής ανάπτυξης ή παιδιών με ιδιαιτερότητες και ειδικές ανάγκες, με κατάλληλα επιλεγμένους  σκύλους, υπό την καθοδήγηση ειδικού επιστήμονα υγείας (παιδοψυχιάτρου, παιδοψυχολόγου, λογο-, έργο-θεραπευτή, αναπτυξιολόγου κ.α.) και με τη βοήθεια χειριστή σκύλου και ειδικού κλινικού συμπεριφοριστή ζώων, δύναται να συνεισφέρει στη γενικότερη ψυχοκοινωνική, νευροβιολογική ή  θεραπευτική βελτίωση των ωφελούμενων παιδιών.

Αξίζει να σημειωθεί ότι από όσο είναι γνωστό, στην Ελλάδα η έρευνα και η εφαρμογή των προγραμμάτων με τη βοήθεια σκύλου βρίσκεται σε εμβρυικό στάδιο και το όλο αντικείμενο είναι κάτι το πρωτοποριακό για τη χώρα μας, τη στιγμή που λειτουργεί με επιτυχία για δύο περίπου δεκαετίες σε άλλες χώρες του εξωτερικού. Τα μέλη της Διεπιστημονικής Ομάδας Παρέμβασης με τη βοήθεια Σκύλου “ΚΥΝΟΣ ΝΟΥΣ”, εδώ και πάνω από μία δεκαετία εφαρμόζουν αντίστοιχα ερευνητικά προγράμματα στην ελληνική επικράτεια.

Το 2008 πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα έρευνα προκειμένου να εξεταστεί το κατά πόσο η επαφή των παιδιών με έναν εκπαιδευμένο σκύλο, μπορεί να επιδράσει θετικά στη γενικότερη ψυχολογική τους κατάσταση. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στο Χατζηκυριάκειο Ίδρυμα Παιδικής Προστασίας,  σαν εξωσχολική δραστηριότητα και πήραν μέρος 17 κορίτσια ηλικίας από 7 έως 11 ετών. Οι μαθητές αλληλοεπιδρούσαν με ένα εκπαιδευμένο σκύλο για μία ώρα, 2-3 φορές την εβδομάδα, 10 φορες συνολικά σε διάστημα τεσσάρων εβδομάδων. Τόσο τα ποσοτικά όσο και τα ποιοτικά αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι αμέσως μετά την περίοδο επαφής τους με το σκύλο τα παιδιά εμφάνισαν αυξημένα ποσοστά σε μετρήσεις δεικτών που αφορούσαν τους ψυχολογικούς τομείς της αυτοεκτίμησης, της σχέση τους με συνομηλίκους, της σχέσης με τη μητέρα τους, της σωματικής και σχολικής ικανότητας, της συμπεριφοράς και της αντίληψης της εξωτερικής τους εμφάνισης.

Το 2012 και στα πλαίσια εκπόνησης διδακτορικής διατριβής μέλους της ομάδας Κυνός Νους, πραγματοποιήθηκε πιλοτική έρευνα σε 56 μαθητές νηπιαγωγείου στην Ελληνογαλλική Σχολή Ευγένιος Ντελακρουά στην Αγία Παρασκευή. Η εν λόγω πιλοτική έρευνα εστίασε στη σχεδίαση για την υλοποίηση και εφαρμογή προγράμματος παρέμβασης με τη βοήθεια σκύλου στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και τις επιδράσεις αυτού στην επίδοση, την αυτοεκτίμηση και την καταθλιπτική συμπτωματολογία των μαθητών.   Οι μαθητές αλληλεπιδρούσαν με ένα εκπαιδευμένο σκύλο για μία ώρα, 2-3 φορές την εβδομάδα, 20 φορες συνολικά σε διάστημα 35 εκαπιδευτικών ημερών. Τα αποτελέσματα τα οποία συλλέχθηκαν βάση των σχολικών ελέγχων προόδου (σύμφωνα με τη σχεδίαση του Γαλλικού συστήματος αξιολόγησης μαθητών) ανέδειξαν την θετική επίδραση που μπορεί να έχει ο σκύλος στους προαναφερθέντες τομείς.

Το 2015 και στα πλαίσια συγγραφής μεταπτυχιακής εργασίας του Πανεπιστημίου Λευκωσίας, πραγματοποιήθηκε έρευνα  με σκοπό τη διερεύνηση των επιδράσεων που μπορεί να έχει η εφαρμογή ενός προγράμματος παρέμβασης με τη βοήθεια σκύλου σε παιδιά με Διαταραχές του Αυτιστικού Φάσματος. Στην έρευνα συμμετείχε ένα παιδί 9 ετών διαγνωσμένο με αυτισμό. Πραγματοποιήθηκαν 15 κατ’ οίκων συνεδρίες διάρκειας από 5΄ έως 60΄. Οι συνεδρίες διήρκησαν δύο μήνες και χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος της συμμετοχικής παρατήρησης. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας η  παρέμβαση είχε θετική επίδραση στη συμπεριφορά του παιδιού.

Το 2017 πραγματοποιήθηκε πιλοτική έρευνα με σκοπό τη μελέτη του άγχους και της κατάθλιψης σε ασθενείς με διπολική και με ψυχωσική διαταραχή, καθώς επίσης και η μελέτη της λειτουργικότητας ασθενή με αυτισμό κατά τη θεραπευτική παρέμβαση με βοήθεια σκύλου. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στην Ψυχιατρική Κλινική του 251 Γενικού Νοσοκομείου Αεροπορίας. Οι συμμετέχοντες ήταν τρεις ενήλικες ασθενείς με διάγνωση αυτισμού, διπολικής διαταραχής και ψύχωσης. Κατά τη διάρκεια υποστήριξής τους από ψυχολόγο, αλληλεπιδρούσαν ατομικά με ένα σκύλο για 45 λεπτά, σε εβδομαδιαία βάση και για μία περίοδο δύο μηνών (8 συνεδρίες συνολικά). Στους ωφελούμενους με διπολική διαταραχή και ψυχωσική συνδρομή διαπιστώθηκε σημαντική μείωση του καταστασιακού άγχους (κλίμακα του STAI), κατά τη διάρκεια του προγράμματος και ένα μήνα μετά τη λήξη του. Μείωση παρατηρήθηκε στο ιδιοσυγκρασιακό άγχος κατά τη διάρκεια της παρέμβασης, σύμφωνα με την ίδια κλίμακα. Στους ίδιους ωφελούμενους υπήρξε βελτίωση της κλινικής κατάθλιψης, σύμφωνα με την ερμηνεία του BDI-II. Για τον ωφελούμενο με διαταραχή αυτιστικού φάσματος παρατηρήθηκε σημαντική βελτίωση των ανεξάρτητων λειτουργιών, ανάπτυξης ομιλίας, αυτοπροσδιορισμού και κοινωνικότητας, σύμφωνα με το ερωτηματολόγιο ΑΑΜD. Ταυτόχρονα, διαπιστώθηκε μείωση αντιδραστικής συμπεριφοράς, περιθωριοποίησης και στερεότυπης συμπεριφοράς. Τέλος, από το έντυπο καταγραφής των συνεδριών, ο ωφελούμενος άρχισε να διατηρεί βλεμματική επαφή με την ψυχολόγο από την τρίτη συνεδρία, εκδηλώνοντας συναισθήματα, ενώ φάνηκε να περιορίζει στερεοτυπικές συμπεριφορές από την δεύτερη συνεδρία, έχοντας ως κίνητρο την επαφή του με το ζώο.

Τον Οκτώβριο 2018 μέχρι και τον Ιούνιο 2019, πραγματοποιήθηκε από την διεπιστημονική ομάδα παρέμβασης με τη βοήθεια σκύλου “ΚΥΝΟΣ ΝΟΥΣ” διαδική και ομαδική παρέμβαση σε παιδιά σχολικής ηλικίας του Ιδρύματος Προστασίας Παιδιών “Χριστοδούλειο”. Στην εν λόγω παρέμβαση ενισχύθηκαν οι λειτουργικοί τρόποι του σχετίζεσθαι μεταξύ των παιδιών του Ιδρύματος. Από τον Νοέμβριο 2019 έως τον Φεβρουάριο του 2020 εφαρμόστηκε πρόγραμμα ομαδικής παρέμβασης με τη βοήθεια σκύλου στον Σύλλογο Γονέων & Φίλων Ατόμων με Αυτισμό “Αναγέννηση”.

Τέλος,  η ομάδα μας από τον Οκτώβριο του 2018 μέχρι και σήμερα συνεργάζεται με το Παιδοψυχιατρικό Τμήμα του Γενικού Νοσοκομείου Παίδων Πεντέλης και έχει εισαγάγει πρόγραμμα παρέμβασης με τη βοήθεια σκύλου σε μια ανοιχτή ομάδα ψυχοθεραπείας παιδιών και εφήβων, για πρώτη φορά στην Ελλάδα.

Πηγές:

1. Dimitrijević I.Animal-assisted therapy–a new trend in the treatment of children and adults. Psychiatr Danub. 2009 Jun;21(2):236-41.
2. Beetz A, Hart LA, Jegatheesan BI, Koda N.
   Editorial: Children and Companion Animals: Psychosocial, Medical and Neurobiological Implications. Front Vet Sci. 2018 Jun 4;5:112.
3. Diamantakos, E. (2009) Dog interaction affects the psychological status of Female children, aged between 7 and 11 years old, who live in an institution Providing protection, unpublished MSc dissertation, University of Southampton (UK), School of Psychology, Animal Behaviour Programme.
4. Διαμαντάκος, Ε., Κλεφτάρας, Γ. (2012). Η επίδραση προγραμμάτων δραστηριοτήτων με τη βοήθεια ζώων στην ψυχική υγεία και τη σχολική επίδοση και προσαρμογή παιδιών νηπιαγωγείου. Βιβλίο περιλήψεων 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Θεσσαλονίκη.
5. Μαμουνά, Α. Διαμαντάκος, Ε. Ντίνας, Κ. (2015). Eφαρμογή προγράμματος θεραπείας με τη βοήθεια ζωου (ΘΒΖ) και οι επιδράσεις του σε παιδιά με διαταραχές του αυτιστικού φάσματος – μελέτη περίπτωσης. Βιβλίο περιλήψεων 5ο Πανελλήνιο Συνέδριο Αυτισμού. Πειραιάς.
6. Χανιωτάκης Ιωάννης, Διαμαντάκος Ευάγγελος, Τετράδη Ευγενία, Παπαγεωργίου Ευστράτιος, Χαραλαμπόπουλος Ηλίας (2019) Ερευνητική Εργασία: Εφαρμογή Προγράμματος Παρέμβασης με τη Βοήθεια Σκύλου σε Ψυχιατρική Κλινική Γενικού Νοσοκομείου για Πρώτη Φορά στην Ελλάδα. ΑΡΧΕΙΑ Ε.Ψ.Ψ.Ε.Π. | Τόμος 25, Τεύχος 4.